අපේ අතීත අත්දැකීම්, අපි සල්ලි ගැන ගන්න තීරණ වලට බලපාන හැටි.
ඔයා කවදාහරි වෙන කෙනෙක් සල්ලි වියදම් කරන විදිහක් හරි, ආයෝජනය කරන විදිහක් හරි දැකලා "අප්පේ.. මෙයාට නම් පිස්සු, ඇයි සල්ලි වලට ඔහොම කරන්නේ?" කියලා හිතලා තියෙනවද? සමහරවිට ඔයාගේ යාලුවෙක් තමන්ගේ මුළු පඩියම මාසේ මුලදීම වියදම් කරලා දානවා ඇති. එහෙමත් නැත්නම් ඔයාගේ වයසක නැන්දා කෙනෙක් සතයක්වත් ආයෝජනය කරන්නේ නැතුව, බැංකුවේ සේප්පුවක සල්ලි හිරකරගෙන ඉන්නවා ඇති.
පිටින් බලන අපිට මේ දේවල් පේන්නේ 'මෝඩ වැඩ' විදිහට. හැබැයි මෝර්ගන් හවුසල් මේ පොතෙන් කියනවා "සල්ලි සම්බන්ධයෙන් මිනිස්සු එක එක පිස්සු වැඩ කරනවා, හැබැයි ඇත්තටම කවුරුවත් පිස්සෝ නෙවෙයි" කියලා.
ඇයි එහෙම කියන්නේ?
ඇත්තම කතාව මේකයි. අපි හැමෝම ජීවත් වෙන්නේ වෙනස්ම ලෝක වල. ඔයා ඉපදුණු කාලය, ඔයා හැදුණු වැඩුණු වටපිටාව, ඔයාගේ පවුලේ ආර්ථික තත්ත්වය සහ ඔයාගේ ජීවිතේට මුහුණ දෙන්න වුණු ප්රශ්න, මගේ ජීවිතේට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්.
පොතේ තියෙන අපූරු උදාහරණයක් මම කියන්නම්. "ලෝකේ මෙච්චර කල් සිද්ධ වෙච්ච දේවල් වලින් ඔයාගේ පෞද්ගලික අත්දැකීම කියන්නේ 0.00000001% ක් වගේ බොහොම පුංචි දෙයක්. හැබැයි, ඔයා මුළු ලෝකයම දිහා බලන විදිහෙන් 80% ක්ම තීරණය කරන්නේ අන්න අර ඔයා ලබපු පුංචි අත්දැකීම මතයි."
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න, දැඩි ආර්ථික අර්බුදයක් (Economic Depression) තියෙන කාලෙක, කන්න බොන්න නැතුව, රස්සාවල් නැති වෙලා අමාරුවෙන් ජීවත් වෙච්ච පරම්පරාවක කෙනෙක් ගැන. එයාගේ හිතේ සල්ලි ගැන තියෙන්නේ ලොකු බයක්. එයා හැමතිස්සෙම බලන්නේ සල්ලි ටික පරිස්සම් කරගන්න. එයා කවදාවත් ශෙයාර් මාකට් (Stock Market) එකේ සල්ලි දාලා අවදානමක් ගන්නේ නැහැ.
හැබැයි, ආර්ථිකය සීඝ්රයෙන් දියුණු වෙන, රස්සාවල් බහුලව තියෙන, හැමෝම සල්ලි හොයන යුගයක ඉපදුණු තරුණයෙක් ගැන හිතන්න. එයා දකින්නේ සල්ලි කියන්නේ වවන්න පුළුවන් ගහක් වගේ දෙයක්. එයාට ආයෝජනය කරන්න, අවදානම් ගන්න කිසිම බයක් නැහැ.
මේ දෙන්නගෙන් කවුද හරි? කවුද වැරදි?
උත්තරේ තමයි, දෙන්නම හරි. මොකද ඒ දෙන්නම සල්ලි ගැන තීරණ ගන්නේ එයාලාගේ 'අත්දැකීම්' කියන කණ්ණාඩියෙන් ලෝකය දිහා බලලයි.
අපිට පොත්පත් කියවලා ආර්ථිකය කඩාගෙන වැටෙන හැටි ඉගෙන ගන්න පුළුවන්. උද්ධමනය (Inflation) ගැන ලිපි කියවන්න පුළුවන්. හැබැයි, රස්සාව නැති වෙලා, හෙට දරුවන්ට කන්න දෙන්නේ කොහොමද කියලා අඬ අඬා හිටපු පියෙක්ට ඒක ඇඟට දැනිච්ච තරම් කවදාවත් අපිට පොතකින් කියවලා දැනෙන්නේ නැහැ. ඒ දැනෙන බය, ඒ පීඩනය තමන්ගේ ඇඟෙන්ම විඳපු කෙනෙක් සල්ලි එක්ක ගනුදෙනු කරන විදිහ අනිවාර්යයෙන්ම වෙනස්.
ඒ නිසා, ඊළඟ වතාවේ කවුරුහරි සල්ලි ගැන අමුතු තීරණයක් ගනිද්දී "එයාට පිස්සු" කියලා හිතන්න කලින්, මොහොතක් හිතන්න "එයාගේ අතීතයේ මොන වගේ අත්දැකීම් එයාගේ මේ තීරණයට බලපාන්න ඇද්ද?" කියලා. අපි හැමෝම කරන්නේ, අපේ අතීත අත්දැකීම් වලින් හැදුණු අපේම කතන්දරේ ඇතුලේ, අපිට හරියයි කියලා හිතෙන හොඳම දේ කරන එක විතරයි.
දුප්පත් සහ පොහොසත් පවුල් පසුබිම් වල තියෙන මානසිකත්වයේ වෙනස.
ඔයා කවදාහරි කල්පනා කරලා තියෙනවද, ඇයි සමහර මිනිස්සු තමන්ට කන්නවත් හරියට නැති වෙලාවේ, ණය වෙලා හරි ලොතරැයි ටිකට් (Lottery tickets) මිටි ගණන් ගන්නේ කියලා?
මේ පොතේ කතුවරයා, මෝර්ගන් හවුසල්, මේ ගැන හරිම අපූරු උදාහරණයක් ගෙනහැර දක්වනවා. ඇමරිකාවේ කරන ලද සමීක්ෂණයකට අනුව, සමාජයේ අඩුම ආදායම් ලබන (දුප්පත්ම) පවුල් වල අය, අවුරුද්දකට ඩොලර් 400කට වඩා ලොතරැයි ටිකට් වලට වියදම් කරනවා. හැබැයි පුදුමේ කියන්නේ, මේ අයගෙන් බහුතරයකට හදිසි කරදරයක් ආවොත් ගන්න ඩොලර් 400ක ඉතිරියක් බැංකු ගිණුමේ නැහැ.
සල්ලි තියෙන, එහෙමත් නැත්නම් මූල්යමය දැනුමක් තියෙන කෙනෙක් මේ දිහා දැක්කම කියන්නේ මොකක්ද? "අනේ මුන්ට පිස්සු! අර සල්ලි ටික ඉතුරු කළා නම් මොකද?" කියලා නේද? ඔව්, තර්කානුකූලව බැලුවොත් ඒක 100% ක්ම මෝඩ වැඩක්. ජයග්රහණය කරන්න තියෙන සම්භාවිතාව (probability) මිලියනයකින් එකක් වගේ වෙද්දී, තමන්ගේ අත්යවශ්ය වියදම් කපලා ඒකට සල්ලි විසි කරන එක ලොකුම පිස්සුවක් විදිහටයි සල්ලිකාර පවුලක කෙනෙකුට පේන්නේ.
හැබැයි, අපි මොහොතකට ඒ දුප්පත් මනුස්සයාගේ සපත්තු දෙකට බැහැලා බලමු. එයාගේ ලෝකය අර සල්ලිකාරයාගේ ලෝකයට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස්.
පොහොසත් පවුලක ඉපදුණු කෙනෙක් දන්නවා එයාට අනාගතයේදී හොඳ ගෙයක් ගන්න පුළුවන්, දරුවන්ට හොඳ අධ්යාපනයක් දෙන්න පුළුවන්, හොඳ වාහනයක් ගන්න පුළුවන්, ඒ වගේම වයසට ගියාම කිසිම බයක් නැතුව නිදහසේ ජීවත් වෙන්න පුළුවන් කියලා. එයාලා ඒ දේවල් බලාපොරොත්තු වෙන්නේ තමන්ගේ මහන්සියෙන් සහ ආයෝජන වලින්. ඒ නිසා එයාලට ලොතරැයියකින් දිනලා 'හීන' සැබෑ කරගන්න ඕනේ කමක් නැහැ.
නමුත්, දුප්පත් මනුස්සයාගේ පැත්තෙන් බැලුවොත් එයාට ඒ කිසිම දෙයක් නැහැ. එයා මාසේ පඩියෙන් ජීවත් වෙන්නේ බොහොම අමාරුවෙන්. එයාට බැංකුවෙන් ලෝන් එකක් අරන් ගෙයක් හදන්න බැහැ, දරුවන්ව ඉන්ටර්නැෂනල් ස්කූල් යවන්න බැහැ, අඩුම තරමේ හදිසියකට බෙහෙත් ටිකක් ගන්නවත් සල්ලි නැහැ. මේ යථාර්ථය ඇතුලේ, එයාට අර සල්ලිකාරයා දකින හීන ටික දකින්න තියෙන එකම ක්රමය තමයි අර රුපියල් 50ක් හරි 100ක් හරි දීලා ගන්න ලොතරැයි ටිකට් එක.
එයාලා ඒ ලොතරැයි ටිකට් එකෙන් ගන්නේ දිනන එකම නෙවෙයි; එයාලා ඒ සල්ලි දීලා ගන්නේ "හීනයක්". තමන්ට කවදාවත් යන්න බැරි ලෝකයකට, අඩුම තරමේ දවස් දෙක තුනකට හරි හිතින් යන්න පුළුවන් ටිකට් එකක් තමයි ඒ ගන්නෙ. එයාලා තමන්ගේ ආදායමෙන් කෑල්ලක් දීලා ඒ මිලදී ගන්නේ, පෝසත් අයට නිකම්ම ලැබිලා තියෙන දේවල් ගැන හීන දකින්න තියෙන 'අවස්ථාව'.
අපිට මේක පිළිගන්න අමාරු වෙන්න පුළුවන්. ඒක හොඳ දෙයක් කියලා මම කියන්නෙත් නැහැ. හැබැයි අපි තේරුම් ගන්න ඕනේ දේ තමයි, දුප්පත් පවුල් පසුබිමක හැදුණු කෙනෙක්ගේ මානසිකත්වයයි, පොහොසත් පවුලක හැදුණු කෙනෙක්ගේ මානසිකත්වයයි සල්ලි ඉස්සරහා වැඩ කරන්නේ ක්රම දෙකකට කියන එක.
සල්ලි තියෙන පවුලක කෙනෙක් සල්ලි දිහා බලන්නේ තමන්ගේ ධනය තව තවත් වැඩි කරගන්න පුළුවන් "මෙවලමක්" (Tool) විදිහට. එයාලා අවදානම් ගන්නේ ආයෝජන හරහා. එයාලා කල්පනා කරන්නේ ප්රතිලාභ (ROI) ගැන. හැබැයි අඟහිඟකම් තියෙන පවුලක කෙනෙක් සල්ලි දිහා බලන්නේ අද දවස "බේරාගන්න" (Survive වෙන්න) තියෙන මාර්ගයක් විදිහට. එයාලගේ මොළය හැඩගැහිලා තියෙන්නේ අවුරුදු 10කින් එන ප්රතිලාභයක් ගැන හිතන්න නෙවෙයි, අද රෑට කන්නේ කොහොමද කියන එක ගැන හිතන්නයි.
ඒ නිසා තමන් හැදුණු වැඩුණු වටපිටාව අනුව, එකම සිදුවීමකට මිනිස්සු දෙන්නෙක් දක්වන ප්රතිචාර දෙකක් වෙන්න පුළුවන්. කෙනෙකුට මෝඩ වැඩක් වගේ පේන දෙයක්, තව කෙනෙකුට තමන්ගේ ජීවිතේ තියෙන ලොකුම බලාපොරොත්තුව වෙන්න පුළුවන්. අන්න ඒ නිසයි කතුවරයා ආයෙත් මතක් කරන්නේ, සල්ලි සම්බන්ධයෙන් මිනිස්සු කරන දේවල් දැකලා තීරණ දෙන්න කලින්, එයාලා ආපු ගමන දිහා බලන්න කියලා. ඒක තේරුම් ගත්තාම අපිට තේරෙනවා, ඇත්තටම කවුරුවත් පිස්සෝ නෙවෙයි කියලා.
අනුන් ගන්න තීරණ අපිට මෝඩයි වගේ පෙනුණත්, ඒ පිටිපස්සේ තියෙන එයාලගේ හේතු.
ඔයා කවදාහරි කෙනෙක් සල්ලි වියදම් කරන විදිහ දැකලා, "අනේ මන්දා, මේ මනුස්සයට මොළයක් නැද්ද කොහෙද?" කියලා හිතලා තියෙනවද? සමහරවිට ඔයාගේ යාලුවෙක් ගොඩක් ණය වෙලා, එයාගේ පඩියට කිසිසේත්ම ගැලපෙන්නේ නැති ලොකු වාහනයක් ගන්නවා ඇති. එහෙමත් නැත්නම් තව කෙනෙක් කිසිම තේරුමක් නැති, බොරු ආයෝජනයකට (scam එකකට) අහු වෙලා තමන්ගේ අතේ තියෙන සල්ලි ඔක්කොම නැති කරගන්නවා ඇති.
පිටින් ඉඳන් බලන අපිට මේවා පේන්නේ හරිම මෝඩ වැඩ විදිහට. අපිට නිතරම හිතෙනවා "මට ඔය සල්ලි තිබ්බා නම්, මම කවදාවත් ඔහොම මෝඩ වැඩක් කරන්නේ නෑ. මම මීට වඩා ගොඩක් බුද්ධිමත්ව තීරණ ගන්නවා" කියලා.
හැබැයි, මෝර්ගන් හවුසල් මේ පොතෙන් කියන විදිහට, මේ ලෝකේ කිසිම කෙනෙක් උදේ නැගිටලා "මම අද මගේ සල්ලි ටික විනාශ කරන මෝඩම තීරණය ගන්නවා" කියලා හිතාගෙන වැඩ කරන්නේ නැහැ. කවුරුවත් හිතාමතාම තමන්ගේ මූල්ය ජීවිතය විනාශ කරගන්න කැමති නැහැ.
එහෙනම් ඇයි මිනිස්සු ඔය වගේ අපිට පේන විදිහට 'මෝඩ' තීරණ ගන්නේ?
ඇත්තම හේතුව මේකයි: මිනිස්සු සල්ලි ගැන තීරණයක් ගනිද්දී, ඒ මොහොතේ එයාලා ළඟ තියෙන තොරතුරු (Information), එයාලගේම අතීත අත්දැකීම් සහ ඒ වෙලාවේ එයාලගේ හිතේ තියෙන හැඟීම් ඔක්කොම එකතු කරලා තමන්ගේ ඔලුව ඇතුලේ පොඩි කතන්දරයක් හදාගන්නවා. අන්න ඒ එයාලා හදාගන්න කතන්දරේ ඇතුලේ, එයාලා ගන්න ඒ තීරණය 100% ක්ම නිවැරදියි. ඒක එයාලට හොඳටම 'Logic' එකක් තියෙන, සාධාරණම වැඩක්.
උදාහරණයක් විදිහට හිතන්නකො, ශෙයාර් මාර්කට් එක (Stock Market) එකපාරටම කඩාගෙන වැටෙනවා. ලොකු ආයෝජකයෙක් ඒ දිහා බලලා කියනවා "මේක තමයි සල්ලි දාන්න හොඳම වෙලාව, සේරම අඩුවට තියෙන්නේ, මම තව ශෙයාර්ස් ගන්නවා" කියලා. හැබැයි ඒ වෙලාවෙම සාමාන්ය මනුස්සයෙක් තමන්ගේ ළඟ තියෙන ශෙයාර්ස් ටික ලොකු පාඩුවකට හරි කලබල වෙලා විකුණලා දානවා. අර ලොකු ආයෝජකයාට පේනවා මේ සාමාන්ය මනුස්සයා කරන්නේ ලොකුම මෝඩකමක්, බයගුළු කමක් කියලා.
හැබැයි ඒ සාමාන්ය මනුස්සයාගේ පැත්තෙන් අපි පොඩ්ඩක් හිතලා බලමු. එයා ඒ සල්ලි අවුරුදු ගාණක් දුක් විඳලා ඉතුරු කරලා තියෙන්නේ ලබන මාසේ තමන්ගේ දුවගේ වෙඩින් එක ගන්න. මාර්කට් එක තවත් වැටුනොත් එයාට වෙඩින් එක ගන්න සල්ලි නැතුව යනවා. ඒ බය නිසා එයාට ඒ වෙලාවේ ගන්න පුළුවන් හොඳම, සහ සාධාරණම තීරණය තමයි පාඩුවට හරි ඒ ටික විකුණලා දාන එක. එතනදි එයා මෝඩ නැහැ, එයා කරන්නේ එයාගේ ජීවිතේට, එයාගේ ප්රශ්න වලට ගැලපෙන හොඳම දේ.
තව කෙනෙක් ලොකු ණයක් අරන් අල්ලපු ගෙදර කෙනාට වඩා ලොකු වාහනයක් ගන්නේ, එයාට සමාජයෙන් පිළිගැනීමක් ඕනේ නිසා වෙන්න පුළුවන්. අපිට ඒක මහා විනාශකාරී ණය උගුලක් වුණාට, එයා හැදිච්ච පරිසරය අනුව එයාට ඒක සමාජයේ කැපී පේන්න, තමන්ගේ හිතේ තියෙන හීනමානය වහගන්න තියෙන එකම ක්රමය වෙන්න පුළුවන්.
අපි හැමෝටම තියෙන්නේ මේ ලෝකය ගැන, ආර්ථිකය ගැන අසම්පූර්ණ තොරතුරු ටිකක්. අපි කවුරුවත් හැමදේම හරියටම දන්නේ නැහැ. අපි කරන්නේ ඒ අපිට තේරෙන පුංචි තොරතුරු ටික අරගෙන, ඒ හිස්තැන් අපේම අත්දැකීම් වලින් පුරවගෙන තීරණ ගන්න එක.
ඒ නිසා, අනුන්ගේ තීරණයක් දැකලා ඒකට හිනාවෙන්න හරි ඒක විවේචනය කරන්න හරි කලින්, අපි තේරුම් ගන්න ඕනේ වැදගත්ම දේ තමයි "මම ඒ මනුස්සයා නෙවෙයි" කියන එක. මම හිටියේ එයාගේ තැන නම්, එයාගේ ප්රශ්න ටික මට තිබ්බා නම්, එයාගේ පවුල් පසුබිම මට තිබ්බා නම්... සමහරවිට මමත් ගන්නේ ඔය තීරණයම වෙන්න පුළුවන්.
මේක තේරුම් ගත්තාම, අපිට වෙන අය සල්ලි පාවිච්චි කරන විදිහ ගැන විවේචනය කරන එක නවත්තන්න පුළුවන්. ඒ වගේම, සමහර වෙලාවට අපින් වෙන මූල්යමය වැරදි ගැන හිතලා අපිම මානසිකව වැටෙන එක අඩු කරගන්නත් පුළුවන්. මොකද, වැරදුනත් ඒ වෙලාවේ හැටියට අපිත් කළේ අපිට හරි කියලා හිතුණු, අපිට කරන්න පුළුවන් හොඳම දේ කියන එක අපිට තේරෙනවා.
ඔයාගේ හරි සහ මගේ හරි අතර තියෙන පරතරය.
අපි ගොඩක් වෙලාවට හිතාගෙන ඉන්නේ ලෝකේ තියෙන්නේ එක 'හරි' පාරක් විතරයි කියලා. විශේෂයෙන්ම සල්ලි ගැන කතා කරද්දී අපි හිතනවා "මෙහෙම ආයෝජනය කරන එක තමයි හරිම විදිහ, මෙහෙම ඉතුරු කරන එක තමයි හරිම විදිහ, අනිත් හැමදේම වැරදියි" කියලා.
ගණිතයේදී නම් 2ට 2ක් එකතු කළාම 4යි. ඒක ඔයාටත් හරි, මටත් හරි. ලෝකේ කොහේ ගියත් ඒක හරි. හැබැයි සල්ලි පාලනය කියන්නේ ගණිතයක් නෙවෙයි. ඒක අපේ ජීවිතේ අත්දැකීම් එක්ක බැඳුණු දෙයක්. අන්න ඒ නිසා, මගේ ජීවිතේට 'හරි' වෙන දේ ඔයාගේ ජීවිතේට 'වැරදි' වෙන්න පුළුවන්.
පොඩ්ඩක් මෙහෙම හිතන්නකෝ. අවුරුදු 25ක තරුණයෙක් ඉන්නවා. එයාට තවම කසාදයක්, දරුවෝ, ලොකු වගකීම් මුකුත් නැහැ. එයා තමන්ගේ අතේ තියෙන සල්ලි ඔක්කොම අරගෙන, ලොකු අවදානමක් (Risk) අරන් අලුත් බිස්නස් එකකට හරි ශෙයාර් මාර්කට් එකට හරි දානවා. එයාගේ ලෝකේ ඇතුලේ එයා ගත්තු තීරණය 100% ක්ම 'හරි'. මොකද එයාට වයස තියෙනවා, ඒ සල්ලි ඔක්කොම නැති වුණත් එයාට ආයෙත් මුල ඉඳන් පටන් අරන් නැගිටින්න කාලය තියෙනවා.
හැබැයි, ඒ තීරණයම අවුරුදු 60ක, ලබන අවුරුද්දේ විශ්රාම යන්න ඉන්න මනුස්සයෙක් ගත්තොත් කොහොමද? එයා එයාගේ ජීවිත කාලෙම එකතු කරපු සල්ලි ටික අරන් ලොකු අවදානමක් තියෙන තැනකට දැම්මොත්, ඒක සම්පූර්ණයෙන්ම 'මෝඩ', 'වැරදි' තීරණයක්. මොකද එයාට ආයේ හැරෙන්න කාලයක් නැහැ. එයාගේ ලෝකෙදි 'හරි' තීරණය වෙන්නේ ඒ සල්ලි ටික බැංකුවේ ස්ථාවර තැන්පතුවක (Fixed Deposit) දාලා ආරක්ෂා කරගන්න එක.
එතකොට කොතනද මේ "ඔයාගේ හරි සහ මගේ හරි අතර පරතරය" හැදෙන්නේ?
ඒ පරතරය හැදෙන්නේ අපි ජීවිතේ දකින විදිහ, අපි මුහුණ දීපු ප්රශ්න, අපේ වයස, සහ අපේ අනාගත බලාපොරොත්තු කියන දේවල් වලින්. අපි හැමෝම එකම රටේ, එකම ආර්ථිකයක් ඇතුලේ ජීවත් වෙනවා වෙන්න පුළුවන්. අපි හැමෝම පත්තරෙන් කියවන්නේ එකම ආර්ථික ප්රවෘත්ති ටික වෙන්න පුළුවන්. හැබැයි, අපි ඒ ආර්ථිකය අත්දකින්නේ අපේම 'වර්ෂන්' (version) එකකින්.
සමහර අයට සල්ලි කියන්නේ 'නිදහස'. තවත් අයට සල්ලි කියන්නේ සමාජයේ 'පිළිගැනීමක්' හදාගන්න තියෙන ආයුධයක්. තවත් කෙනෙකුට සල්ලි කියන්නේ තමන්ගේ පවුලට කන්න දෙන්න තියෙන 'ජීවනාලිය'. ඉතින් මේ එකිනෙකාට වෙනස් අරමුණු තියෙන මිනිස්සු ගන්න තීරණ කවදාවත් එක සමාන වෙන්නේ නැහැ. ඔයාගේ ඉලක්කයයි, මගේ ඉලක්කයයි දෙකක් නම්, අපි දෙන්නා සෙල්ලම් කරන්නේ ගේම් දෙකක් නම්, මගේ නීති රීති ඔයාට පාවිච්චි කරන්න බැහැ.
මෝර්ගන් හවුසල් මේ පළවෙනි පරිච්ඡේදය (Chapter 1) අවසන් කරන්නේ බොහොම ලස්සන, ඒ වගේම ගැඹුරු පණිවිඩයක් අපිට දීලා. ඒ තමයි, මූල්ය ලෝකයේදී අපි හැමෝම කරන්නේ අඳුරේ අතපත ගාන එක. අපි කවුරුවත් අනාගතයට මොනවා වෙයිද කියලා හරියටම දන්නේ නැහැ. අපි හැමෝම කරන්නේ, අපිට තේරෙන පුංචි තොරතුරු ටික අරගෙන, අපේ අත්දැකීම් වලින් හැදුණු අපේම ලෝකය ඇතුලේ, අපිට හරියයි කියලා හිතෙන හොඳම දේ කරන එක.
ඒ නිසා, මින් පස්සේ වෙන කෙනෙක්ගේ මූල්ය තීරණයක් දැක්කාම ඉක්මනින්ම "මෙයාට පිස්සු" කියලා විනිශ්චය කරන්න (judge කරන්න) යන්න එපා. "මගේ ලෝකෙදි ඒක වැරදි වුණාට, එයාගේ ලෝකෙදි ඒක හරි වෙන්න ඇති" කියලා හිතන්න පුරුදු වෙන්න. අනිත් අය දිහා ටිකක් විවෘත මනසකින් බලන්න. මොකද ඇත්තටම, මේ ලෝකේ කවුරුවත් පිස්සෝ නෙවෙයි!